۱۳۹۶/۲/۱
گفتگو با حمید قدیریان، مدیر هنری و طراح دکور در پروژه‌های سینمایی
دکورها حرف می‌زنند
برای مشاهده تصاویر بر روی آن‌ها کلیک کنید و سپس برای زوم اسکرول نمایید.

 

 

گفت‌وگو با یک طراح صحنه که کارش را از نقاشی شروع کرده، مجسمه سازی می‌کند و بخش زیادی از عمرش را در خلق آثار هنری با ابزار مختلف گذرانده آنقدر جذاب است که هر چه‌قدر سعی می‌کنی به تمام زوایای پنهان کاری او پی ببری بازهم حرف‌های ناگفته زیادی باقی می‌ماند. برای گفت‌گو با یک دفتر کاملا هنری طرف هستی که تابلوهای نقاشی، مجسمه‌های مختلف، عکس‌هایی از دکورهای طراحی شده فیلم‌های سینمایی، به اصطلاح خود طراحان صحنه میزانسن هیجان انگیزی را در فضای دفتر کاری او ایجاد کرده است؛ اضافه کنید جوایز کسب شده از جشنواره‌های مختلف را. دکور فیلم‌های «مریم مقدس»، «ملک سلیمان» و بخش‌هایی از دکور فیلم «محمد(ص)» از بزرگترین دکورهای سینمایی است که حاصل ایده و اجرای هنرمندانه حمید قدیریان است. روایت او از تجربه‌هایش را می‌خوانید:

در طول سال‌های فعالیت‌تان در زمینه طراحی دکور بیشتر سراغ کارهای تاریخی رفتید که سختی و زحمت بیشتری دارند. این انتخاب از روی علاقه بوده یا اتفاقی در این مسیر قرار گرفتید؟

طراحی برای فیلم‌های تاریخی در عین حال که به نظر  کار سختی می‌آید، بسیار خوب و مفرح است. علت اصلی این است که طراح از ابتدا در حیطه تحقیقات و خلاقیت شروع به کار می‌کند و باید همه چیز را طراحی کرده و بسازد؛ و این خیلی لذت بخش است. در این گونه کارها، برای طراح بستری برای رشد در همه زمینه‌ها می باشد و این وجهی است که لذت بخش است.

فکر می‌کنم «مریم مقدس» اولین کار جدی‌تان بود.

در زمینه کار تاریخی بله.

 چطور به ایده و اجرای طرح رسیدید؟

فیلم «مریم مقدس» فرصت و فضای خوبی بود تا طراحی و ساخت دکور را تجربه کنم. من در رشته‌های مختلف کار کرده بودم و تنوع کاری‌ام زیاد بود، اما «مریم مقدس» کاری بود که ساختار کاریم را عوض کرد و من در عرصه جدیدی قرار گرفتم . عرصه­ای که در کنار خلق آثار هنری مرا با فضای تحقیقات دینی آشنا نمود.

در فیلم‌های جنگی و شهری کلا فضای کار فرق می‌کند.

بله؛ در کارهای دیگر فضا متفاوت است هم از نظر تکنیکی و هم از نظر فضای تنفس روح. در فیلمهای شهری و جنگی عموماً دکور مکمل است ولی در فیلم‌های تاریخی و تخیلی دکور یکی از پایه­های اصلی کار محسوب می­شود. طراحی فیلم «مریم مقدس» کار سختی بود هم به دلیل نوع موضوع که ورود به آن نیاز به شجاعت داشت، و هم از نظر هماهنگ شدن موضوعات تکنیکی با مفاهیم والای آن، که درک زیادی برای به تصویر کشیدن آن می­خواست. با این حال می­دانستم کافی است همت و اراده انجام کار را داشته باشم تا، خداوند راه را برایم باز کند. همیشه در انجام کارها سعی می‌کنم تا ایده‌آل فکر کنم و دورنمایی بزرگ در ذهن برای خود تصور کنم تا بتوانم انرژی رفع مشکلات را پیدا کنم. در فیلم مریم مقدس س تحقیقات وسیعی را در زمینه‌های آیین و سنن و معماری شروع کردم که برای فهم فضا بسیار مهم بود. می‌دانستم چاره‌ای جز ساخت دکور ندارم، چون فضای معماری این فیلم با سریالهای دیگر متفاوت بود. معبد در این فیلم، حکم شخصیتی سنگی، در مقابل مریم را داشت برای همین باید دکور با شکوه اجرا می­شد ولی تعداد لوکیشن‌های فیلم زیاد بود. دیدم اگر قرار باشد همه لوکیشن‌ها ساخته شود به دلیل محدود بودن بودجه مجبور هستم سطح کیفیت همه لوکیشن­ها را پایین بگیرم تا بتوانم پروژه را جمع کنم. برای همین با کارگردان صحبت کردم، و توانستم حدود یک سوم لوکیشن‌ها را حذف و یا تغییر مکان دهم؛ حذف نه به معنای حذف از قصه، بلکه ادغام مکان‌ها با هم.

یعنی تعداد لوکیشن‌ها را محدود کردید؟

بله، وقتی سکانس‌ها حذف شد مهمترین لوکیشن شد، معبد. در اصل این کار باعث شد همه هزینه دکور فیلم برای یک لوکیشن استفاده شود که با این کار کیفیت را افزایش و کار را متمرکز کردیم. معبد سلیمان در طول سالها چندین بار ویران و دوباره بازسازی شده بود. برای همین اسناد دقیق و محکمی از آن دوران در دست نیست، البته خود یهودی‌ها تحقیقات تخیلی مفصلی انجام داده­اند تا پشتوانه تمدنی از این موضوع برای خود ایجاد کنند. در مطالعاتم دیدم قوم یهود که آن زمان در اورشلیم مستقر بودند وامدار تمدن‌هایی چون بابلی‌ها، سومری‌ها و مصریان بوده­اند. قوم یهود هیچ وقت تمدن نداشته و از هر قومی که با آنها در ارتباط بوده چیزهایی را وام گرفته است. برای همین در مورد معماری بابل، سومر، مصر و ایران تحقیقاتی انجام دادم و بعد به عنوان یک معمار یهودی به آن تحقیقات نگاه کردم، و با منظر زیبایی شناسانه شروع به طراحی نمودم. در کنار نگاه زیبایی شناسانه سعی کردم به آیین­ها و سنن معبد هم توجه کنم. مثلا در فرهنگ یهود برای زن‌ها اصلا ارزشی قائل نبودند، به‌قدری که معتقد بودند زنان حق ندارند حتی دیوار معبد را ببینند چه برسد آنجا عبادت کنند. به همین خاطر مکانی به اسم دارالنساء در کنار معبد به گونه‌ای جانمایی کردم که زنان نتوانند معبد را ببینند. این مطلب به من یک جغرافیا می‌داد که در طراحی معبد کاربرد داشت.

براساس این تحقیق این بخش به فیلمنامه اضافه شد؟

با آقای بحرانی به عنوان کارگردان همراه بودم، و همه کارها و تحقیقات را با او چک می‌کردم. نوع رفتار یهود با زنها در میزانسن و موقعیت‌ درام تاثیر گذار بود. قرار بود شخصیتی چون مریم، معبد را فتح کند. اگر از اول معبد را می‌دید، دیگر از نظر دراماتیک زیاد جلوه نداشت. باید همه زن‌ در معبد حسرت دیدن مکان مقدس را می­داشتند، بعد یک دختربچه بیاید و از سد کاهنان عبور کند و معبد را فتح کند. شکر خدا با حمایت تهیه کننده، و همت عوامل، دکور ساخته شد و توانستیم تصاویر زیبایی برای فیلم در آن ایجاد نماییم.  

این دکور از دکورهایی بود که مورد توجه قرار گرفت.

بله این دکور اولین دکوری بود که رهبر انقلاب چند ساعت از آن بازدید داشتند. ایشان بعد از اینکه دکور را دیدند به من گفتند: دکورت خیلی سِحر انگیز شده، آدم را می‌گیرد. به ایشان عرض کردم: بله، چون همه عوامل با یاد علی ع کار می­کردند و روح معنویت در طول ساخت پروژه نمود داشت. البته این حس سحرنگیز از بعد دنیایی علت دیگری نیز دارد. از معیارهایی که در طراحی دکور خیلی به آن معتقد هستم و عموماً دوستان همکار کمتر به آن دقت می‎کنند، نسبت انسانی عناصر است؛ منظورم نسبت کلیت عناصر و اجزا با اشل انسانی می­باشد. اگر این نسبت معقول و درست باشد، احساس مخاطب در مواجهه با دکور فطری بوده و به آن دل می‌بندد و بستری برای احساس سحرانگیز شدن ایجاد می­کند.

جدا از تحقیق در طراحی یک کار تاریخی سلیقه طراح چه‌قدر دخیل است؟

سلیقه هنرمند همیشه در خلق اثر هنری موثر است. به غیر از سلیقه، معلومات و منظر معرفتی او نیز تاثیر گذار است. در زمان طراحی و ساخت یک دکور روش‌ها و تکنیک‌های مختلفی را می­توان به کار گرفت، که انتخاب آن روش‌ها ارتباط زیادی با شاکله هنرمند دارد. مثلا در رنگ­آمیزی دکور فیلم مریم مقدس، به دلیل نقاش بودنم دکور را که با ترکیبی از گِل و گچ، جنسیت‌های مختلف سنگ در آن ایجاد شده بود را با ترکیبی از گازوئیل با قیر و پیگمان­های مختلف رنگی، رنگ کردیم.

و قاعدتا بهره مندی از این اعمال سلیقه تا جایی که به کار لطمه نزند جایز است؟

خلق اثر هنری محدوده­اش خواست هنرمند است. تا وقتی از قواعد تحقیقاتی و علمی تخطی نشده هر کاری جایز است.

در مورد تاریخ معاصر کمی فرق می‌کند. ذره‌ای اشتباه به چشم می‌آید، حتی اگر چندان مهم نباشد.

چون از تاریخ معاصر عکس هست، همه می‌بینند بعد ایراد می‌گیرند. مثلا وقتی از لوکیشن تالار آینه صحبت می‌کنیم، کاری نمی‌شود کرد و باید برویم همانجا کار کنید. من شخصاً این نوع کارها را دوست ندارم.

چرا؟ بخاطرحساسیت‌ها دوست ندارید؟

از طراحی فیلم تاریخی که از همه اجزایش سند وجود داشته باشد خوشم نمی‌آید، چون راه خلاقیت را می‌گیرد. کارگردان‌ها هم چون سند دارند اجازه خلاقیت نمی‌دهند. دوره تاریخی که سند مشخص نداشته باشد به هنرمند اجازه خلاقیت و نوآوری می دهد، مثل فیلم «ملک سلیمان». البته هرکاری در چارچوب خودش. 

پس موافقید که بعضی‌خلاقیت‌ها تحریف نیست؛ شاید بعضی موارد اصلا به چشم مخاطب نیاید و در اصل داستان مهم نباشد.

خلاقیت، با خطا در اجرای اصول تحقیقاتی و تحریف فرق دارد. تخلف در اصول تحقیقاتی هر فیلم، یا از روی آگاهی است که نیاز به تفکر و علتی منطقی دارد و یا از روی ناآگاهی است که تا حدی طبیعی است.

در فیلم «محمد (ص)» به‌عنوان طراح هنری حضور داشتید؛ تجربه همکاری با تیم خارجی حاضر در این پروژه چطور بود؟

وقتی شنیدم اسکار بگیرها برای فیلم پیامبر(ص) دعوت شدند، دوست داشتم فرصتی بشود تا ببینم آن‌ها در چه سطحی از نگاه هنری و تکنیک کار می‌کنند، و مقایسه ای هم با میزان تسلط عوامل سینمای ایران و سنجش آنها داشته باشم. شکر خدا آنجا متوجه شدم که برخلاف تصوری که داشتم، آنها به تحقیقات برای طراحی صحنه فقط به عنوان بسترسازی نگاه می­کنند و چیزی که برای آنها مهم است بحث زیبایی شناسی است. تِم کلی تحقیقات را رعایت می‌کنند ولی زیاد وارد جزئیات نمی‌شوند. مثلا در فیلم محمد(ص) آن‌ها از فرم‌های اسلیمی که مربوط به 500 سال بعد از اسلام بود استفاده کردند و هر قدر برای آنها توضیح دادیم و می‌گفتم اینها غلط است؛ می‌گفتند معیار زیبایی است.

باتوجه به تجربه‌ای که از فیلم «محمد(ص)» دارید وضعیت سینمای ما در مقایسه با آنها به ویژه در زمینه طراحی دکور به چه شکل است؟

اتفاقا در فیلم «محمد(ص)» سعی می‌کردم ببینم سطح طراحی ما چه قدر است و بعد ببینم سطح سینمای ما در چه حدی است. مدام در کارها سرک می‌کشیدم، چون تقریبا همه روسای کار، خارجی و اسکار بگیر بودند. بعد از مدتی دیدم تقریبا در همه زمینه‌ها جز مواردی که مربوط به وسایل تکنولوژیک بود، به اذعان خود خارجی‌ها بچه‌های ما از آنها پایین‌تر نبودند.

در همه رشته‌ها؟

بله. واقعا در همه رشته‌ها سینمای ما کم ندارد غیر از رشته‌های مدیریتی، تقریبا همه متخصصین ما با درصدی بالا و پایین استاندارد هستند. ما در سینمای ایران توانایی استفاده از نیرو­ها را بلد نیستیم، مدیریت نداریم. چون سیستم تشکیلات سینمایی و تولید ما استاندارد نیست. قواعد صنفی نداریم، اضافه بر این نداشتن دور اندیشی و داشتن بودجه‌های کم؛ از علل دیگر است. وگرنه از نظر تکنیکی چیزی کم نداریم، در طراحی صحنه و حتی فیلمبرداری قطعاً اینطور بود.

برای ساخت یک دکور ماندگار چه باید کرد؟

دکور «مریم مقدس» تقریبا اولین دکور جدی بود که با مصالح طبیعی ساخته شد. موقع ساخت دکور، با تهیه کننده تصمیم گرفتیم که چون مخارجساخت از بیت المال پرداخت می­شود، کاری کنیم تا دکور مورد استفاده دیگران نیز قرار بگیرد؛ برای همین از مصالح طبیعی استفاده کردیم تا ماندگار بماند. ساخت دکور با مصالح طبیعی این قابلیت را دارد که کمتر مجبور هستیم تا از متخصص استفاده کنیم. برای همین در ساخت و ساز از کارگرهای عادی که تخصصی نداشتند استفاده کردیم. جز یکی دو نفر اوستا کار مثل جناب آقای داوود علی­اکبری که اشراف خوبی در ساخت دکور داشت. ولی برای دکور موقت ممکن است هزینه متریال پایین باشد اما باید تمام مجریان باید حرفه‌ای باشند بنابراین دستمزدها بالاست. چون ما از مصالح طبیعی استفاده می­کردیم مجبور به دعوت از مهندس مشاور ساختمان شدیم، که قبلا استفاده از این تخصص مرسوم نبود. برای همین است که این دکور همچنان پابرجاست. برای این فیلم بسیار وقت گذاشتم و الان تمام گچ و آجرهای آنجا را می‌شناسم که چطور کار کردیم. بعد از «مریم مقدس» رفتیم سراغ فیلم «امام حسین(ع)» و در طول نوشتن سناریو مدام طراحی می‌کردم. برای اجرای دکور فیلم امام حسین(ع) دیدیم اگر در کنار دکور فیلم مریم مقدس باشد بهتر است. دکور «مردان آنجلس»به علت گذشت زمان  تقریبا داشت خراب می‌شد، با مجید میرفخرایی تماس گرفتم و گفتم می‌توانم اینجا را تخریب کنم گفت: بله. چون درحال تخریب بود و برای گردشگرها هم نگران کننده شده بود. با تخریب دکور «مردان آنجلس» ساخت چهار شهر (کوفه، شام، مکه، مدینه) که طراحی شده بود را شروع کردیم. البته با اتمام دکورها ساخت فیلم به دلایلی متوقف شد و فرصت خوبی برای دیگر طراحان بوجود آمد که از آن دکور استفاده کنند.

چرا بعضی دکورها با وجود هزینه بالا بعد از اتمام کار، متولی مشخصی برای نگهداری ندارد و به مرور از بین می‌رود؟

این موضوع به طراح ربطی ندارد. فیلم که تصویب می‌شود یک بودجه دارد و این بودجه می‌رود دست تهیه کننده. فکر کنید طراح می‌خواهد دکور دائم بسازد، اگر تهیه‌کننده اجازه ندهد نمی‌شود. اگر کسی دکور دائم نمی‌سازد بخاطر گرانی نیست، بیشتر بخاطر این است که دیگران از حق طراحی طراح استفاده نکند.

فکر می‌کنید دکور فیلم‌ها مخصوصا در کارهای تاریخی جدای از دیگر اجزای فیلم چه‌قدر مهم است؟ چه اندازه در برقراری ارتباط با مخاطب نقش دارد؟

اولین چیزی که مخاطب در هر فیلمی با آن درگیر می‌شود کار طراحی صحنه و لباس است، حالا یا با بازیگر یا بدون بازیگر؛ در هر صورت صحنه را می‌بیند. کیفیت فیلم با دیدن صحنه مشخص می‌شود، آن موقع است که مشخص می­شود جنس نگاه کارگردان در چه حد است؟ چون طراح با نظارت کارگردان کار می‌کند و نگاهشان بهم نزدیک است. هر جسمی یک بُعد مادی دارد که همه می‌بینیم ولی ابعاد دیگری هم دارد که شما به عنوان مخاطب با چشم روحی می‌بینید. مثل اینکه وارد خانه‌ای می‌شوید و حس می‌کنید چه آرامشی دارد و یا وارد مکانی می‌شوید که احساس خوبی پیدا نمی‌کنید، در صورتیکه به ظاهر فرقی ندارند. معتقدم پشت صحنه و نیتی که عوامل دارند در کار تاثیر دارد. شخصاً تلاش می‌کنم در پشت صحنه فیلم‌ها رابطه‌ام با آدم‌ها خوب باشد، با کارگرها دوست هستم. این رفاقت در صحنه به فیلم هم منتقل می‌شود. حسی که زمان خلق اثر داری، مهم است، این اثبات شده است و هر هنرمندی این را نداند نمی‌تواند کار اثرگذاری خلق کند. وقتی با خارجی‌ها کار می­کردم، دیدم آنها هم این موضوع را رعایت می‌کنند. با کارگرها رفتار دستوری ندارند و اتفاقاً خیلی سعی می‌کردند دوست باشند. این یک رفتار حرفه­ای است.

 

فیلم محمد (ص)

کارگردان: مجید مجیدی

لوکیشن: روستای ساحلی

پیامبر در مسیر سفر شام از روستایی ساحلی عبور می‌کنند که مردم این روستا به خاطر اینکه دریا نعمتش را از آن‌ها دریغ کرده است در تنگنا و قحطی به سر می‌برند. پیامبر دست‌هایش را به نشانه دعا بالا می‌برد و ماهی‌ها از آب بیرون می‌پرند. این بخش از فیلم در عسلویه فیلم برداری شده و بخش اصلی طراحی و اجرای این دکور را حمید قدیریان برعهده داشته است. جالب است بدانید مرحوم جواد شریفی راد ستون‌هایی به قطر یک متر طراحی می‌کند که نصفش باد است و نصف دیگرش آب و زمانی‌که پمپ باز می‌شود این ماهی‌ها به سمت  بالا پرتاب می‌شوند.

 

مریم مقدس

کارگردان: شهریار بحرانی

لوکیشن: معبد

لوکیشن اصلی فیلم «مریم مقدس» مربوط به معبد است. حمید قدیریان برای طراحی این معبد جدای از تحقیقاتی که برای ساخت آن نیاز بود مطالعات زیادی درباره آداب عبادتگاه و آنچه در قوم یهود وجود داشت انجام داد. قدیریان برای ساخت این دکور علاوه براینکه از مصالح طبیعی استفاده کرد، با دعوت از یک مهندس مشاور ساختمان استقامت و ماندگاری آن را تضمین کرد؛ این دکور با وجود گذشت نزدیک به 20 سال از ساخت همچنان پابرجاست و مورد استفاده قرار می‌گیرد. این دکور با ترکیبی از گِل و گچ که امکان ساخت جنسیت‌های مختلف سنگ را فراهم می‌کند، ساخته شده است.