امروز دین و هنر ما سایه شده است - 91.12.20

گفتگو با عبدالحمید قدیریان نقاش و طراح صحنه

امروز دین و هنر ما سایه شده است

 

عبدالحمید قدیریان نقاش و طراح صحنه است. او در سال 1389موفق به کسب گواهی درجه یک هنری در رشته طراحی صحنه و لباس از طرف وزارت ارشاد اسلامی گردید. او در طول فعالیت های خود موفق به اخذ جوایز متعددی از جشنواره های مختلف از جمله تندیس سیمرغ بلورین و دیپلم افتخار برای بهترین طراحی دکور و لباس برای فیلم مریم مقدس(س) در بیست و پنجمین جشنواره بین المللی فیلم فجرو لوح تشویق جهت انتخاب اثر نقاش در دومین دوسالانه نقاش معاصر جهان اسلام از طرف فرهنگستان هنر شده است. با عبدالحمید قدیریان درباره معنای هنر اسلامی و نگارگری به گفتگو پرداخته ایم.

ما در سنت نقاشی مان دو نوع نقاشی داریم یکی نقاشی قهوه خانه ای و دیگر نگارگری. چقدر از این دو نوع نقاشی اسلامی هستند و چقدر ایرانی؟ آیا می توان این دو فرهنگ را از هم تفکیک کرد؟

هنرمند در یک جامعه زندگی می کند و از این جامعه برداشت هایی دارد که جهان بینی اش را شکل می دهد و هنرمند آگاهانه و ناآگاهانه این ها را به تصویر می کشد. قبل از این سوال باید پرسید که هنرمندان ما چقدر منطبق با دین و اسلام هستند. اگر این سوال را جواب بدهند معلوم می شود که چه اندازه هنرشان اسلامی است. به یک تعبیری آثار هنری بعد از اسلام، هنر مسلمانان است نه هنر اسلامی. یک سری آدم هایی که مسلمان شده اند و یک فرهنگی را پذیرفته اند و چون مسلمان بوده اند در یک شرایطی زندگی کرده اند و این مسلمانان آثاری خلق کرده اند. ولی اگر بخواهیم رجوع به دین کنیم می بینیم که هنر اسلامی چیز دیگری است و موقعی به وجود می آید که به وسیله هنرمند مسلمان و منطبق با فرهنگ خاص اهل بیت به وجود آید. الان بین ما و دین و فرهنگ ناب اسلامی فاصله افتاده است و ما به دین ناب اسلام دست پیدا نکرده ایم. چون ما با منش اهل بیت فاصله داریم، طبیعتا هنرمان هم هنر دینی نیست، هنر مسلمانان است. مثل بقیه اقوام که منتسب به فرهنگی بوده اند و چون توسط آنها اثری خلق شده، نام آن تمدن را به خود گرفته اند. ما از نظر تاریخ نگاری هنر اسلامی داریم ولی از منظر مفهوم محوری نه. هنر اسلامی یعنی درک درستی از دین. هنوز تعریف درستی از دین بین خودمان اشاعه ندارد.

ارائه تعریف درست از دین وظیفه کیست؟

در اصل وظیفه تک تک مومنین است و بعد متفکرین و محققین دینی. برای همین هم سال هاست که بر نهضت نرم افزاری تاکید می شود. هنر دینی یعنی اینکه هنرمند آنچه دین می خواهد برداشت می کند و آنچه دین می خواهد خلق می کند. آیا ما نگاهمان به پیرامون دینی است؟ هنوز سر مقوله های بسیار ساده، اهل علم با هم تخاصم دارند. اگر ما یک منظر را می شناختیم، نیازی به تخاصم نبود. همه از همان منظر مسائل را حل می کردیم. ولی الان تفاوت منظر وجود دارد.

چرا این تفاوت منظر به وجود آمده است؟

به علت فاصله ما با فرهنگ اهل بیت. اگر به فرهنگ اهل بیت نزدیک شویم، هیچ مسلمان واقعی با دیگری تخاصم ندارد، چون تفاوت منظری وجود ندارد. ما موظفیم که از منظر الهی نگاه کنیم و صراط مستقیم را دریابیم. مشکل نه از هنرمند است نه از هنر اسلامی، مشکل فاصله میان ما و فرهنگ اهل بیت است.

 حال از این منظر مثلا نقاشی قهوه خانه ای یا نگارگری چقدر هنر اسلامی است و چقدر هنر مسلمانان یا هنر ایرانی؟

این سئوال ها مغلطه است و جواب این سوال ها برای کسی که می خواهد به هنر دینی بپردازد مشکلی را حل نمی کند. به نظر من سوال این است که اگر ما بخواهیم درباره هنر دینی تحقیق کنیم، با توجه به فاصله ای که با دین داریم چه کنیم؟ ما چه منش و روشی را انتخاب کنیم که سریع تر به هنر اسلامی برسیم؟ ما چه کتاب هایی و آثار چه محققانی را مطالعه کنیم؟ ما چه آثار و چه تابلوهایی را خلق کنیم که به هنر اسلامی برسیم؟ سوال اساسی این است. هنر دینی به هیچ قوم وملتی تعلق ندارد و تنها به خدا تعلق دارد. ما همواره با موضوعات درگیریم تا با مفاهیم. آثار هنری ما موضوع دینی داشته است نه مفهوم دینی. مثلا من اگر اسب امام حسین(ع) را نقاشی کنم به هنر اسلامی دست یافته ام؟ تا وقتی که معرفت و دین و هنر ما تولید هنر سایه کرده است، رسیدن به هنر اسلامی ممکن نیست. هنر سایه یعنی یک اصلی وجود دارد و ما از این اصل غافلیم و سایه آن را که بر دیوار افتاده است در آثارمان نشان می دهیم. هر کاری که اصل می کند، سایه هم انجام می دهد و حرکات سایه شبیه اصل است، اما یک تفاوت وجود دارد و تفاوت این است که اصل تاثیرگذار است، اما سایه تاثیرگذار نیست. . سینمای دینی مان پرطمطراق و مجلل است، اما تاثیرگذار نیست. عموم رفتارهای ما سایه است، حتی محبت هایمان هم سایه است. دین کلا مفهوم محور است و وقتی ما آن را تبدیل به موضوع محور می کنیم، سایه می سازیم. قرآن مفهوم محور است. مثلا در یک سوره، قصه چندین پیامبر نقل می شود، قسمت هایی از داستان هایی که به یک مفهوم مربوط است را می آورد. خدا در قرآن موضوع محور نیست و تمام داستان یک پیامبر را یکجا جمع نمی کند.

مثال این موضوع محوری یا مفهوم محوری در هنر چیست؟

ما می توانیم در مورد مسافت دورترین سیاره نسبت به زمینصحبت کنیم بدون اینکه به آن سیاره برویم. ما اولا باید در مورد  چگونگیایجاد هنر مفهوم محور صحبت کنیم. برای این مهم یعنی خلق هنر دینی باید نگاه هنرمند در زندگی، دینی شود. و اولین مشکل فرهنگ ماست. . فرهنگ یعنی مجموعه مانده ها. یعنی چیزهایی که در ذهن انسان می نشیند و باقی می ماند. هنرمند  با یک فرهنگ خاص شروع به نگاه کردن و خلق کردن می کنیم، آیااین فرهنگ چه قدر منطبق با اصل است آیا باید اصلاح شود. ما تا وقتی که دلمان برای یک هنرمند غربی می تپد و او را الگوی خودمان قرار می دهیم، نمی توانیم کار دینی بکنیم. تا وقتی که من از فرهنگ بیگانه لذت می برم، نمی توانم هنر اسلامی خلق کنم. چرا از فرهنگ غربی لذت می برم؟ چون تحصیلات آکادمیک ما بر اساس الگوی غربی است. چون معیار سنجش ما جوایز غربی است. فیلمسازی که معیار سنجش اش جایزه اسکار است، نمی تواند فیلم دینی بسازد چون تمام وجودش شکل گرفته از فرهنگی است که با فرهنگ اسلامی متضاد است.

پس می توان نگارگری و نقاشی قهوه خانه ای که قبل از ارتباط با غرب شکل گرفته را هنر اسلامی محسوب کرد؟

می توان هنر بومی ودرونی و فولکلور محسوب کرد، اما هنر اسلامی نه. این گونه های نقاشی هم موضوع محور هستند و موضوعشان هم می تواند دینی باشد اما مفهوم محور نیستند و با هنر اسلامی فاصله دارند.

می توانید برای هنر مفهوم محور مثالی بزنید تا بحث روشن تر شود.

رسیدن به هنر دینی بسیار دشوار تر است تا رسیدن به هنر غربی. در هنر غرب با چند گام  مشخص می شود اما در هنر اسلامی نه.  یک نقطه صفر هنری را مد نظر داشته باشید  یک هنرمند غربی از آن نقطه شیرجه می زند و تا  اعماق فرو می رود، مجموعه ای از  مفاهیم غیر الهی را برمی دارد و  چون آن مفاهیم برای فطرت انسان سنگین است به آن بالن می بندد، تا این مفاهیم را به سطح  بیاورد. این بالن ها از  صفات الهی پر شده است تا بیان مفاهیم برای فطرت قابل هضم شود.اما هنرمند دینی باید خود را سبک کند و بالا برود  ومفاهیمی از جنس عوالم بالا  را ببیند و درک کند و در مرحله بعد آنها را بگیرد و سنگینش کند تا به نقطه صفر پایین بیاورد و هم جنس دنیا کند و این کار، کار بسیار سختی است. ما باید راه رسیدن به این هنر را پیدا کنیم و قدم اول خودباوری و ایمان به داشته های خودمان است. هنرمندان ما نشسته اند که دین، خودش را با آن ها هماهنگ کند. هنرمندان دوران قدیم بدون وضو به خلق هنر دست نمی زدند. بسیاری از آثار نگارگری فاقد امضا هستند. هر قسمتی از کار توسط یک هنرمند انجام می شده است. هنرمند از منیت دور بود و به همین خاطر یک نوری در این آثار دیده می شود. البته از نور اصلی بسیار فاصله دارد و نمی توان گفت که این هنر اسلامی و شیعی است، اما یک تقوایی در آثار به چشم می خورد، که همین باعث می شود که دلهای بسیاری را بلرزاند. معیارهای بررسی هنر دینی و اسلامی با معیارهای نقد هنر غربی متفاوت است. مثلا وقتی یک منتقدآثار یک هنرمند دینی را نقد می کند اولین چیزی که به آن توجه می کند فضای دینی و نورانیت آن است چرا که اثری هنر دینی است که بر دل مخاطب تاثیر بگذارد.

91.12.20